برتولد اشپولر ( مترجم : جواد فلاطورى )
64
تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى ( فارسي )
سراسر مسكونى بود : اترار ( تورار ) كنار سيردريا ، شوغولجان ( ؟ ) « 73 » و سوران در منطقهء اسپيجاب ( اسفيجاب ) « 74 » ( شرق چمكند امروزى ) ، و سپس محلى به نام شاوغر ( يا شهر تركستان امروزى - عصرت ، و يا ناحيهء 25 كيلومترى جنوب غربى جمبول ) « 75 » بهعنوان نقاط مرزى ناميده شدند . طراز ابتدا در سال 81 - 280 ه / 94 - 893 م به تصرف سامانيان درآمد ؛ « 76 » در قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى نيز ابتدا آنها « هفتده » در مرز فرغانه « 77 » را به تصرّف درآوردند و بذخشان ( حد اقل در قرن ششم هجرى قمرى / دوازدهم ميلادى ) بهعنوان منطقهء مرزى تركان شناخته شد . « 78 » منطقهء جنوبى آن مرزهاى اقوام كوهستانى است كه در حوالى سند آن هم در كوهستان ، فقط به طور كلّى قابل تشخيص است : در خراسان خجستان ، در سيستان ناحيهء بست و در كرمان حوضه رودخانه و درياچهء مشكل ، دورترين رود ساحلى دشت ، بود كه هنوز جزو ايران محسوب مىشد . مكران « 79 » و نيز بلوچستان « 80 » كه ابتدا در سال 313 ه / 925 م ايمان آورده بودند ، به سند تعلق داشت . « 81 » دربارهء ساحل شمالى خليج فارس فقط بايد گفته شود كه در آن زمان نيز
--> ( 73 ) . ياقوت و سمعانى اين نام را نمىشناسند . ( 74 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 274 ( مرز مقابل اغزها و قرمق ) . ( ظاهرا در نسخه خطى يادداشتهاى ناخوانا Mez ، ص 5 تغيير داده شده است ) . ( 75 ) . سمعانى : كتاب الانساب ، ص 328 . - . Barthold , Vorl . 141 ( 76 ) . نرشخى : تاريخ بخارا ، ص 84 . ( 77 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ج 1 ، ص 396 . ( 78 ) . سمعانى : كتاب الانساب ، ص 69 در وسط صفحه . - مقايسه كنيد همچنين با : A . R . Anderson : Alexander's Gates , Gog and Magog and the in closed nations , ( Cambridge / Mass . 1932 ) . ( 79 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 474 و بعد . ( 80 ) . بلوچستان تا سال 313 ه / 925 م كافر بود : مسكويه : تجارب الامم ، ج 5 ، ص 249 ، از آن زمان به بعد ( و لو حتى به شكل ظاهرى ) جزو قلمرو خلفا محسوب مىشد . ( 81 ) . مكران و سند در سال 75 - 174 ه / 91 - 790 م حاكم ( عامل ) مشتركى داشتند : ابن اثير : الكامل ، ج 6 ، ص 40 .